Бортныя хронікі

‹ Назад

Борць, пчолы і больш за тысячу гадоў, захаваныя ў адным ствале

 

У адным морным дубе захаваліся не толькі зробленая чалавекам борць і сляды яе шматгадовага зарастання, але таксама соты, пярга, расплод і рэшткі саміх пчол. Гэтая знаходка каля польскага Лежайска дазваляе ўбачыць бортніцтва не як адзін старажытны прадмет, а як цэлую сістэму адносін паміж чалавекам, пчалінай сям’ёй, жывым дрэвам, лесам і часам — і адначасова вельмі дакладна паказвае, дзе заканчваецца тое, што мы ўжо ведаем, і пачынаецца тое, што яшчэ толькі можна даследаваць.

 

1. Дуб, у якім захавалася амаль усё

Ёсць знаходкі, значэнне якіх лёгка патлумачыць адной лічбай: самая старая, самая вялікая, самая рэдкая. З лежайскім дубам усё складаней, бо яго выключнасць не столькі ва ўзросце, колькі ў незвычайнай паўнаце таго, што захавалася ў адным ствале: само дрэва, зробленая чалавекам борць, элементы яе ўладкавання, соты, пярга, расплод і рэшткі саміх пчол. Для гісторыі бортніцтва такая сукупнасць амаль неверагодная, бо звычайна мінулае даходзіць да нас па частках: дзесьці застаецца старая борць без гнязда, дзесьці — архіўная згадка пра бортніка без дрэва, дзесьці — асобная прылада, музейная калода або фрагмент сотаў, а сувязі паміж гэтымі рэчамі даводзіцца аднаўляць паводле пазнейшай традыцыі, этнаграфічных матэрыялаў і параўнанняў.

 

Тут жа некалькі розных тыпаў сведчанняў апынуліся ў адным кантэксце і пачалі тлумачыць адно аднаго. Гэта не беларуская знаходка, і яе матэрыяльную гісторыю трэба разглядаць найперш у польскім кантэксце, аднак для беларускага бортніцтва яна асабліва цікавая, бо за іншымі назвамі, рэгіянальнымі асаблівасцямі і вялікай адлегласцю ў часе пазнаецца сама логіка бортнай традыцыі: жывое дрэва, чалавек, які стварае ў ім месца для пчалы, і пчаліная сям’я, што прымае гэтую прастору і далей жыве ў ёй паводле ўласнага рытму.

 

Менавіта таму гісторыю так званай Barć Sarkofag — Борці-саркафага — варта разглядаць не толькі як археалагічную або музейную сенсацыю. Яна дазваляе ў межах адной знаходкі паставіць цэлы шэраг пытанняў: калі і як была зроблена борць, як доўга ёю маглі карыстацца, што можна даведацца пра пчол і апошні захаваны этап жыцця гнязда, чаму гэтае гняздо не знікла пасля гібелі сям’і і, нарэшце, як суаднесці паміж сабой тры розныя храналогіі — час дуба, час чалавечай працы і час пчалінай сям’і. Прыгожая дата каля 680 года тут не закрывае гісторыю, а толькі адкрывае яе, таму разбіраць гэты дуб трэба пласт за пластом — ад чалавечай каморы і пчалінага гнязда да зарастання ствала і ўмоў, што дазволілі гэтаму крохкаму комплексу перажыць стагоддзі.

 

2. Борць, пчолы і летні дзень, які застаўся ў VII стагоддзі

У жніўні 2024 года на лесапільні каля Лежайска, на паўднёвым усходзе Польшчы, пілавалі стары дубовы ствол. Калісьці яго вынялі з жвіроўні, пасля ён шмат гадоў ляжаў і сох, чакаючы апрацоўкі; для людзей, якія працуюць са старой драўнінай, такая біяграфія сама па сабе не выглядала незвычайнай, бо ў рачных адкладах Польшчы рэгулярна знаходзяць дубы, што сотні або нават тысячы гадоў правялі ў насычаным вадой грунце. Такія ствалы называюць морнымі, чорнымі або субфасільнымі дубамі, і гэты таксама мог застацца проста рэдкай старой драўнінай — матэрыялам, цікавым колерам, структурай і ўзростам, — калі б піла не дайшла да ўнутранай поласці.

 

Спачатку яе можна было прыняць за натуральнае дупло, бо вялікае старое дрэва за доўгае жыццё трэскаецца, атрымлівае пашкоджанні, гніе знутры і ўтварае поласці. Аднак у гэтым выпадку ўнутры былі соты, пярга, рэшткі запасаў, пчаліны і трутневы расплод, дарослыя пчолы і трутні, а побач сталі відаць драўляныя элементы, паходжанне якіх ужо цяжка было растлумачыць натуральнымі працэсамі. Перад людзьмі адкрылася борць — зробленая чалавекам камора для пчол у жывым дубе, прычым разам з самой канструкцыяй захавалася тое, што звычайна гісторыя пакідае паасобку: след рэальнага пчалінага жыцця.

 

Менавіта таму разрэз лежайскага дуба так лёгка стварае адчуванне спыненага часу. Для нас гэта ранняе Сярэднявечча, аддаленае больш чым тысячагоддзем, але для той пчалінай сям’і ніякага «VII стагоддзя» не існавала: быў цёплы сезон, лёт, пылок і нектар, расплод у ячэйках, соты і драўляная камора; за яе сценкамі стаяў лес, мянялася надвор’е, цвілі расліны, а рабочыя пчолы вярталіся з абножкай. Таму амаль непазбежна думаецца пра нейкі летні дзень, які нібыта не скончыўся да канца і застаўся ўнутры дуба, але, каб зразумець, што менавіта там захавалася, трэба спачатку вярнуцца да больш ранняга моманту — да часу, калі ў ствале яшчэ не было ніякай борці і хтосьці павінен быў яе зрабіць.

 

3. Хтосьці калісьці адкрыў гэтае дрэва

Калісьці ў гэтым дубе не было ніякай каморы. Быў жывы ствол і чалавек, які вырашыў, што менавіта гэтае дрэва падыходзіць для пчол: ён павінен быў выбраць месца, падняцца на вышыню і пачаць працаваць з масіўнай жывой драўнінай. Ужо адна гэтая акалічнасць істотна мяняе ўспрыманне знаходкі, бо перад намі не натуральная поласць, якую выпадкова занялі пчолы, а матэрыяльны след канкрэтнага чалавечага рашэння.

 

У беларускай бортнай традыцыі борць магла быць натуральным дуплом, прыстасаваным для пчол, або штучна зробленай каморай у жывым дрэве, тады як калода вырабляецца з ужо адрэзанага ствала. У выпадку штучнай борці чалавек сам адкрывае ствол, выбірае драўніну ўнутры, фарміруе камору і ўладкоўвае яе так, каб там магла пасяліцца і доўга жыць пчаліная сям’я. У лежайскім дубе гэтая праца засталася добра бачнай: даследчыкі апісваюць тоўстую затворную дошку, якой закрывалася рабочая адтуліна, фрагмент элемента каля ўваходу і папярочку, што падтрымлівала соты; сама борць знаходзілася прыкладна на васьмі метрах ад асновы дрэва, а дыяметр ствала каля каморы дасягаў прыблізна васьмідзесяці сантыметраў.

 

Гэтыя лічбы патрэбныя не дзеля эфекту, а каб уявіць маштаб працы. Бортніку трэба было не проста выдзяўбці поласць у вялікім дубе, а зрабіць гэта на значнай вышыні, утрымліваючыся каля ствала і працуючы з жывой драўнінай; як менавіта ён туды ўзбіраўся, мы не ведаем. У беларускай традыцыі для пад’ёму і працы на вышыні вядома лезіва, з самою борцю звязаная цэлая сістэма спецыяльных прылад, прыёмаў і назваў, але гэты пазнейшы і рэгіянальна канкрэтны матэрыял дапамагае толькі зразумець тэхнічную логіку такой працы, а не дае права механічна пераносіць беларускую тэрміналогію або канструкцыю лезіва на чалавека ранняга Сярэднявечча.

 

Не варта ўспрымаць і саму камору як застылы чарцёж таго дня, калі яна была зроблена. Дуб працягваў расці, краі раны зарасталі, геаметрыя рабочай адтуліны мянялася, нейкія элементы маглі рамантавацца або замяняцца, а самой борцю, верагодна, карысталіся доўгі час. Мы не ведаем, колькі заняло першапачатковае высяканне каморы, ці ўсе захаваныя элементы з’явіліся адначасова і ці адзін чалавек даглядаў гэтае дрэва на працягу ўсяго перыяду выкарыстання, але матэрыял надзейна паказвае галоўнае: чалавек выбраў жывы дуб, адкрыў яго і стварыў у ствале спецыяльную прастору, якую пасля прынялі пчолы. Сам рух рукі не захоўваецца, затое частка навыку застаецца ў выніку працы — у месцы і памерах каморы, у спосабе яе адкрыцця, у канструкцыйных элементах і нават у тым, як пазней дрэва рэагавала на нанесеную яму рану.

 

4. Дуб пачынае забіраць борць назад

Пасля таго як чалавек зрабіў у дубе борць, дрэва не перастала быць жывым. Для бортніка ў ствале з’явілася патрэбная камора, для пчол — жыллё, але для самога дуба вялікая рабочая адтуліна заставалася ранай, якую ён пачаў паступова гаіць: па краях пашкоджання нарастала новая тканіна, утвараўся калус, гадавое кольца за гадавым кольцам дадаваліся новыя пласты драўніны. У маштабе аднаго сезона гэта амаль незаўважна, але за дзесяцігоддзі такі рост здольны істотна змяніць форму таго, што некалі выразаў чалавек.

 

У лежайскім дубе зарастанне зайшло асабліва далёка. Новая драўніна паступова ахоплівала элементы самой борці: краі рабочай адтуліны збліжаліся, а затворная дошка, якая першапачаткова закрывала камору звонку, апыналася ўсё глыбей у ствале. Пётр Пілясевіч ацэньваў гэты працэс прыкладна ў 70–90 гадоў — фактычна ў працягласць цэлага чалавечага жыцця, і гэтая лічба добра паказвае, чаму «саркафаг» нельга ўяўляць вынікам нейкай адной раптоўнай падзеі. Дуб не запячатаў борць імгненна: ён закрываў яе павольна, год за годам, пакуль малыя змены, якія штосезонна маглі здавацца амаль непрыкметнымі, не схавалі значную частку чалавечай працы з вонкавага боку.

Менавіта тут назва «Борць-саркафаг» атрымлівае матэрыяльны сэнс: дрэва не проста захавала поласць, а абрасло вакол зробленай чалавекам каморы і паступова ўключыла яе ў новыя пласты ствала. Пры гэтым зарастала не пустая прастора, бо пчалінае жыццё ўнутры працягвалася: на дне назапашваліся рэшткі папярэдніх сезонаў, у каморы заставаліся соты, а пчолы працягвалі выкарыстоўваць месца, якое чалавек калісьці для іх падрыхтаваў. Чалавечы доступ мог станавіцца ўсё больш складаным, затое сама борць яшчэ пэўны час заставалася прыдатным жыллём, і менавіта гэтая паралельнасць — дрэва хавае чалавечую працу, а пчолы працягваюць жыць унутры — робіць знаходку асабліва выразнай.

 

У нейкі момант працэс падышоў амаль да мяжы: зробленая чалавекам камора ўсё больш губляла сувязь з вонкавым светам, але ўнутры яшчэ заставалася жывое гняздо. І менавіта апошні добра захаваны этап гэтага жыцця дазваляе перайсці ад гісторыі дрэва да гісторыі самой пчалінай сям’і.

 

5. Апошні сезон пчалінай сям’і

Калі старая борць захоўваецца без пчол, яна расказвае найперш пра чалавека і дрэва; лежайская знаходка дазваляе пайсці далей, таму што ўнутры засталася не толькі камора, але і само гняздо. У сотах захаваліся пярга і рэшткі запасаў, пчаліны і трутневы расплод, у тым ліку запячатаныя ячэйкі, а побач — дарослыя пчолы і трутні. Міхал Коласа, паказваючы матэрыял падчас аднаго са сваіх выступаў, звяртаў увагу на выключную захаванасць асобных рэшткаў: у некаторых лялячак можна было разгледзець нават вочы.

 

Эфектнасць гэтай дэталі важная менш за тое, што ўсе назіранні разам дазваляюць меркаваць пра стан сям’і незадоўга да таго, як яе жыццё спынілася. Наяўнасць расплоду, трутняў, пылку і запасаў лепш адпавядае актыўнай фазе цёплага сезона, чым гнязду пасля працяглай зімовай гібелі, аднак матэрыял пакуль не дазваляе ўпэўнена назваць ні дакладны момант, ні прычыну смерці сям’і. Больш за тое, комплекс, які сёння выглядае як адно цэлае, мае ўнутры розныя часавыя пласты: пад сотамі знаходзіўся прыкладна дваццацісантыметровы пласт арганічнага восыпу — рэшткі старога воску, мёртвых пчол і іншага матэрыялу, што назапашваўся на працягу доўгага выкарыстання каморы, са слядамі дзейнасці іншых насельнікаў гнязда, у тым ліку васковай молі.

 

Гэты восып паказвае, што гісторыя борці была значна даўжэйшая за апошні добра захаваны стан гнязда. У каморы маглі змяняцца пакаленні пчол і, верагодна, самі сем’і, старыя соты разбураліся, новыя адбудоўваліся, а на дне год за годам збіраўся своеасаблівы ўнутраны «культурны пласт». Таму выраз «апошні сезон» лепш разумець не як дакладна вызначаны адзін год, а як апошнюю фазу пчалінага жыцця, якая дайшла да нас найбольш выразна.

 

У звычайным лесе смерць сям’і нічога не кансервуе: воск пашкоджвае васковая моль, мёртвыя пчолы і іншы арганічны матэрыял раскладаюцца, соты губляюць форму і абвальваюцца, а пакінутае гняздо хутка становіцца часткай іншых біялагічных працэсаў. У лежайскай борці частка такога разбурэння таксама ішла, пра што сведчыць шматгадовы пласт восыпу, але апошняя структура гнязда — соты, расплод, пярга і рэшткі саміх пчол — захавалася значна лепш, чым можна было б чакаць ад адкрытага ляснога асяроддзя. Таму галоўнае пытанне тут нават не «ад чаго загінула сям’я?», бо надзейнага адказу пакуль няма, а «чаму пасля яе гібелі гняздо не знікла?». Каб воск, пярга, расплод і пчолы перажылі не некалькі гадоў, а многія стагоддзі, звычайны ход раскладання мусіў у нейкі момант рэзка запаволіцца — і тут у гісторыі борці з’яўляецца рака.

 

6. Падвойны саркафаг: дрэва і рака

Аднаго зарастання борці недастаткова, каб патлумачыць яе выключную захаванасць. Жывое дрэва магло паступова схаваць камору і абмежаваць доступ звонку, але само па сабе яно не захавала б на многія стагоддзі воск, пяргу, расплод і целы пчол, таму ў нейкі момант умовы вакол ствала павінны былі істотна змяніцца. Найбольш лагічнае тлумачэнне звязвае гэта з водным асяроддзем, у якім пазней апынуўся дуб: субфасільная драўніна добра захоўваецца, калі надоўга трапляе ў насычаны вадой грунт з абмежаваным доступам кіслароду, дзе дзейнасць многіх арганізмаў-разбуральнікаў рэзка запавольваецца.

 

Менавіта гэты механізм вядомы добра, затое канкрэтная паслядоўнасць падзей у выпадку лежайскага дуба застаецца рэканструкцыяй. Адна з прапанаваных даследчыкамі версій выглядае так: стары дуб, у якім борць ужо амаль зарасла, мог быць падмыты вадой, страціць апору і паваліцца, пасля чаго ствол апынуўся пад пяском, жвірам або глеем у асяроддзі з малой колькасцю кіслароду. Калі гэта адбылося адносна хутка пасля гібелі апошняй пчалінай сям’і, распад гнязда мог запаволіцца раней, чым васковая моль, мікраарганізмы і іншыя разбуральнікі паспелі знішчыць яго структуру.

 

Гэтая версія добра тлумачыць тое, што мы бачым сёння, але менавіта як версія яна і павінна заставацца. Мы не ведаем, у які год дуб упаў, ці было гэта падчас паводкі, праз паступовае падмыванне берага або пры іншых абставінах; не ведаем, колькі часу ствол мог знаходзіцца ў адкрытай вадзе і як хутка быў пахаваны ў адкладах. Таму вобраз «падвойнага саркафага» працуе найперш як метафара двух розных працэсаў захавання: спачатку жывое дрэва дзесяцігоддзямі зарастала вакол зробленай чалавекам борці, а потым ужо сам дуб трапіў у асяроддзе, якое замарудзіла далейшае разбурэнне і дазволіла захавацца не толькі драўніне, але і значна больш крохкім рэшткам пчалінага гнязда.

Рака магла пры гэтым не толькі захаваць ствол, але і змяніць яго геаграфію. Вялікая драўніна здольная перамяшчацца плынню, затрымлівацца ў адным месцы, зноў вызваляцца і пераадкладацца, таму жвіроўня, з якой вынялі лежайскі дуб, не абавязкова знаходзіцца там, дзе дрэва калісьці расло і дзе бортнік зрабіў у ім камору. Ствол можа вельмі дакладна захоўваць уласную храналогію і значна горш — першапачатковую геаграфічную кропку. Так гісторыя борці выходзіць за межы гісторыі пчалярства: яе захаванне залежала ўжо не толькі ад чалавека, пчалы і жывога дрэва, але і ад геалагічных працэсаў рачной даліны.

 

7. 680 год — але чый гэта год?

Каля лежайскай знаходкі вельмі хутка замацавалася дата, якая амаль сама просіцца ў загаловак, — каля 680 года нашай эры. Яна гучыць настолькі дакладна, што лёгка складаецца простая карціна: вось дуб VII стагоддзя, вось борць VII стагоддзя, вось пчолы VII стагоддзя. Але ў старым бортным дрэве гэта не адна і тая ж дата, бо трэба адрозніваць прынамсі тры храналогіі: жыццё самога дуба, час стварэння і выкарыстання борці і час жыцця той пчалінай сям’і, рэшткі якой захаваліся ўнутры.

 

У матэрыялах пра лежайскую знаходку каля 680 года датуюць апошні гадавы прырост дуба — прыкладна ў гэты час дрэва перастала нарошчваць новыя кольцы. Гэта вельмі важная храналагічная апора, аднак яна сама па сабе не паведамляе, калі менавіта ў ствале была зроблена камора: борць павінна была з’явіцца раней за апошняе кольца, але наколькі раней — асобнае даследчае пытанне. У прынцыпе, паслядоўнасць можна рэканструяваць па размяшчэнні рабочай адтуліны адносна пазнейшых гадавых прыростаў і па ступені зарастання, аднак нават такая сувязь патрабуе спецыяльнага аналізу і не дазваляе проста паставіць знак роўнасці паміж апошнім кольцам і момантам вырабу борці.

Асобная храналогія — пчаліная. Адна борць магла выкарыстоўвацца шмат гадоў, а сем’і ў ёй маглі змяняць адна адну: сям’я гіне або пакідае камору, пазней туды заходзіць новы рой, і для бортнага дрэва такая паслядоўнасць цалкам магчымая. Таму ўзрост апошняга гадавога кольца таксама не становіцца аўтаматычна датай усіх пчаліных рэшткаў. У публічных матэрыялах паведамлялася, што датаванне драўніны і матэрыялу, звязанага з пчоламі, адносіць іх да аднаго храналагічнага перыяду, але на раннім этапе даследавання Міхал Коласа рабіў важную агаворку: гэтыя вынікі ён ведаў са слоў калег і як навуковец хацеў бы ўбачыць належна аформленыя матэрыялы даследавання.

 

Гэтая асцярожнасць не памяншае значэння знаходкі, а, наадварот, паказвае, як варта працаваць з выключным матэрыялам: дакладна называць тое, што ўжо ўстаноўлена, і не прымушаць адну дату адказваць на пытанні, для якіх патрэбныя іншыя метады. Таму каля 680 года — найперш храналагічны якар гісторыі дуба; каб ператварыць яго ў дату самой борці, трэба звязаць гадавыя кольцы з момантам стварэння і наступнага зарастання каморы, а каб датаваць канкрэтны пчаліны матэрыял, патрэбная асобная прывязка рэшткаў гнязда да гэтай шкалы. Перавага Лежайска якраз у тым, што тут ёсць не адзін ізаляваны прадмет, а некалькі крыніц, якія можна супастаўляць: драўніна расказвае пра час дрэва, канструкцыя — пра чалавечае ўмяшанне, а самі пчолы даюць ужо зусім іншы набор даных.

 

8. Дваццаць крылаў з мінулага

У нейкі момант даследаванне велізарнага дубовага ствала нечакана звужаецца да аб’екта ў некалькі міліметраў. Адным з найбольш інфарматыўных матэрыялаў лежайскай знаходкі сталі пярэднія крылы пчол: прафесар Адам Тафільскі з Сельскагаспадарчага ўніверсітэта ў Кракаве атрымаў для аналізу дваццаць асобных крылаў, і хоць целы пчол былі пашкоджаныя, а самі крылы забруджаныя, іх жылкаванне захавалася дастаткова добра для геаметрычнай марфаметрыі.

 

Метад працуе з формай крыла. Пасля ачысткі і мікрафатаграфавання на ім адзначаюць характэрныя пункты ў месцах перасячэння і заканчэння жылак; у гэтым даследаванні выкарыстоўвалі 19 такіх рэперных кропак, а іх каардынаты аналізавалі з дапамогай праграмы IdentiFly. Узаемнае размяшчэнне пунктаў дазваляе матэматычна апісаць геаметрыю крыла і параўнаць яе з гістарычнымі і сучаснымі выбаркамі. Спачатку аналіз пацвердзіў базавую рэч: усе даследаваныя крылы належалі меданоснай пчале Apis mellifera і па сваіх параметрах адпавядалі рабочым асобінам, пасля чаго пачалося больш цікавае параўнанне — ужо не відавой прыналежнасці, а марфалагічнай блізкасці.

 

Лежайскія пчолы паказалі выразную блізкасць да эвалюцыйнай лініі M, да якой належыць і сярэднееўрапейская цёмная пчала Apis mellifera mellifera. Для гісторыі ляснога бортніцтва гэта істотны вынік, бо перад намі непасрэдны матэрыяльны след пчалы, якая па форме крылаў добра ўпісваецца ў групу, гістарычна звязаную з гэтай часткай Еўропы. Але тут асабліва важна не перайсці мяжу метаду: геаметрычная марфаметрыя добра вымярае форму і марфалагічную блізкасць, аднак крыло не з’яўляецца геномам, таму вынік нельга падаваць як ужо генетычна даказаную «чыстую» старажытную папуляцыю A. m. mellifera — для такога сцвярджэння патрэбныя генетычныя даныя.

 

Марфаметрыя, аднак, дала вельмі цікавае гістарычнае параўнанне. Сярэдні кубітальны індэкс даследаваных крылаў паводле методыкі Алпатава склаў 57,01, і сам па сабе гэты паказчык мала што скажа чытачу па-за спецыяльнай літаратурай, затое ў параўнанні ён становіцца змястоўным. Тафільскі супаставіў яго з польскімі матэрыяламі 1966 года, калі геаграфічная структура мясцовых папуляцый была яшчэ значна больш выразнай, і вынік лежайскай выбаркі добра ўпісаўся ў гістарычны дыяпазон, зафіксаваны для раёна Лежайска. Гэта азначае не тое, што папуляцыя заставалася нязменнай больш за тысячу гадоў, а тое, што пчолы з раннесярэднявечнай борці па форме крылаў былі блізкія да мясцовага тыпу, які яшчэ можна было назіраць у гэтым рэгіёне ў сярэдзіне ХХ стагоддзя.

 

Параўнанне з матэрыяламі 2020 года паказала ўжо іншую карціну: у сучасных польскіх выбарках значна мацней праяўляецца ўплыў пчол эвалюцыйнай лініі C, у тым ліку краінскай пчалы Apis mellifera carnica, якая шырока выкарыстоўвалася і распаўсюджвалася ў сучасным пчалярстве. Гэты кантраст не дае простай гісторыі пра «нязменную старажытную пчалу, якую сапсаваў сучасны чалавек», затое дазваляе бачыць, што гістарычны марфалагічны фон адрозніваецца ад сучаснага. Тафільскі праверыў і яшчэ адно частае пытанне — ці былі старажытныя пчолы прыкметна меншымі за сучасных: параўнанне цэнтроіднага памеру крыла істотнай розніцы не выявіла. Гэта не закрывае ўсе дыскусіі пра памер пчол або натуральныя соты, але для гэтага канкрэтнага выпадку няма падставы ўяўляць старажытную пчалу аўтаматычна меншай толькі таму, што яна жыла без рамак і штучнай вашчыны.

 

9. Навуковая некрамантыя

Міхал Коласа назваў адзін са сваіх выступаў пра лежайскую знаходку «навуковай некрамантыяй», і метафара сапраўды трапная: перад даследчыкамі матэрыял ад арганізмаў, якія загінулі больш за тысячу гадоў таму, але ўсё яшчэ могуць адказваць на пытанні — толькі замест заклёнаў працуюць мікраскоп, марфаметрыя, хімічны аналіз, секвенаванне і статыстыка. Першы такі «адказ» ужо атрыманы: дваццаць захаваных крылаў дазволілі даследаваць форму старажытных пчол, параўнаць яе з гістарычнымі і сучаснымі выбаркамі і паказаць марфалагічную блізкасць да лініі M. Большая ж частка патэнцыялу знаходкі пакуль звязаная з пытаннямі, на якія яшчэ толькі можна паспрабаваць адказаць.

 

Найперш гэта генетыка. Калі з захаваных пчол удасца атрымаць дастаткова якасную старажытную ДНК, яе можна будзе параўноўваць з гістарычнымі і сучаснымі папуляцыямі Apis mellifera mellifera і ўжо не толькі гаварыць пра падабенства формы крыла, але ставіць пытанні пра генетычнае сваяцтва, захаваныя і страчаныя варыянты, а таксама пра змены, што адбываліся ў еўрапейскіх папуляцыях на працягу многіх стагоддзяў. Пакуль поўны геном старажытнай лежайскай пчалы ў зыходных матэрыялах не прадстаўлены як ужо атрыманы вынік. Менавіта таму ўзрост знаходкі такі перспектыўны: у геномных даследаваннях гістарычнай еўрапейскай цёмнай пчалы выкарыстоўвалі, у прыватнасці, музейныя ўзоры XIX–XX стагоддзяў, а ў адным з такіх даследаванняў найстарэйшы матэрыял паходзіў з 1879 года; Лежайск патэнцыйна адсоўвае такое параўнанне яшчэ больш чым на тысячагоддзе назад.

 

Іншы архіў знаходзіцца не ў целах пчол, а ў іх запасах. Пылок і пярга могуць утрымліваць інфармацыю пра расліны, якімі карысталася сям’я, пра сезонныя крыніцы корму і, пры дастатковай захаванасці, пра частку навакольнага расліннага ландшафту: пчолы штодня прыносілі матэрыял звонку і, самі таго не ведаючы, складалі невялікі батанічны архіў. Але тут усё залежыць ад якасці захаванасці, магчымасці надзейна ідэнтыфікаваць матэрыял і аддзяліць старажытны сігнал ад пазнейшага забруджвання.

 

Асобная крыніца — соты, якія могуць расказаць пра архітэктуру гнязда, пабудаванага без рамак і фабрычнай вашчыны: пра памер натуральных ячэек, размяшчэнне рабочага і трутневага расплоду, структуру захаваных частак гнязда. Тэарэтычна інфармацыю можа несці і іншы арганічны матэрыял — рэшткі мікраарганізмаў, патагенаў або іншых арганізмаў, што жылі побач з пчалінай сям’ёй, хоць тут асабліва шмат залежыць ад стану ўзораў і кантролю забруджвання. Сіла знаходкі таму не ў адным «сенсацыйным» аналізе, а ў магчымасці звесці разам розныя крыніцы: форму крыла супаставіць з генетычнымі данымі, пылок — з рэканструкцыямі расліннасці, структуру сотаў — з біялогіяй натуральнага гнязда, а ўсё гэта — з храналогіяй дуба. У гэтым і ёсць сапраўдная «навуковая некрамантыя»: не прымусіць мінулае расказаць прыгожую гісторыю, а задаваць яму толькі тыя пытанні, на якія захаваны матэрыял сапраўды здольны адказаць.

 

10. Не адна борць і не адзін рэкорд

Чым старажытнейшая знаходка, тым мацнейшая спакуса спытаць: ці не самая яна старая? Для лежайскай борці такое пытанне паўстала амаль адразу, але слова «найстарэйшая» тут патрабуе ўдакладнення: што менавіта мы параўноўваем — самы ранні вядомы след выкарыстання прадуктаў пчалярства, спецыяльна зробленае чалавекам жыллё для пчол, калодны вулей, борць у жывым дрэве ці знаходку, у якой разам з канструкцыяй захаваліся соты, расплод і рэшткі сям’і? Гэта розныя катэгорыі, і адна дата не можа аўтаматычна расставіць іх у адзін просты храналагічны шэраг.

 

Сведчанні спецыяльнага ўтрымання пчол у Еўропе значна старэйшыя за ранняе Сярэднявечча. На археалагічным помніку Zürich-Parkhaus Opéra ў Швейцарыі даследавалі трубападобную канструкцыю з ліпавай кары, датаваную 3176–3153 гадамі да нашай эры; хімічны аналіз выявіў у ёй характэрныя кампаненты пчалінага воску, што дало падставу інтэрпрэтаваць аб’ект як адно з найстарэйшых вядомых спецыяльных жытлаў для пчол. Яшчэ больш ранні выдзеўбаны ствол з Arbon-Bleiche 3 таксама разглядаўся ў гэтым кантэксце, хоць яго інтэрпрэтацыя як пчалінага жытла менш упэўненая. Для гісторыі адносін чалавека з меданоснай пчалой гэта вельмі важныя знаходкі, але называць іх борцямі ў тым самым сэнсе, што і камору ў жывым лясным дрэве, было б недакладна.

 

Бліжэй да знаёмага бортніцкага свету стаіць драўляны калодны вулей каля Ольдэнбурга ў Германіі, які адносяць прыкладна да V стагоддзя нашай эры, але і калода не тое самае, што борць у жывым дрэве: у першым выпадку чалавек працуе з аддзеленым ствалом, у другім камора застаецца часткай дрэва, якое працягвае расці. У Польшчы вядома таксама так званая barć odrzańska — бортнае дрэва, вынятае з Одры яшчэ ў 1901 годзе і звычайна датаванае прыкладна X стагоддзем. Гэтыя прыклады добра паказваюць, чаму рэкорд без удакладнення катэгорыі мала што тлумачыць.

 

Яшчэ адна старая борць была знойдзена ў Вісле: велізарны дубовы ствол даўжынёй больш за сямнаццаць метраў, з дыяметрам каля каморы каля дзевяноста сантыметраў і борцю на вышыні прыблізна 10,5 метра ад каранёвай часткі. Дастаць яго з ракі ў межах Варшавы было асобнай тэхнічнай аперацыяй — патрэбныя былі дазволы, некалькі спроб, удзел ратавальнікаў і ўрэшце рачны буксір. Яшчэ ў 2024 годзе Пётр Пілясевіч адкрыта гаварыў, што датавання гэтага дуба няма, а ў пазнейшых музейных матэрыялах з’явілася дата 520 год нашай эры. Калі яна будзе падрабязна пацверджана ў навуковай публікацыі, драўніна гэтага ствала сапраўды апынецца старэйшай за апошні гадавы прырост лежайскага дуба, але прынцып застаецца тым самым: дата дрэва, дата вырабу каморы і час яе выкарыстання не павінны аўтаматычна лічыцца адной датай.

 

І менавіта ў параўнанні з іншымі знаходкамі добра бачна сапраўдная выключнасць Лежайска: не абавязкова ў «рэкордзе», а ў тым, колькі розных частак адной сістэмы захавалася разам — жывое калісьці дрэва і яго гадавыя кольцы, зробленая чалавекам камора, элементы ўладкавання, след працяглага зарастання, соты, пярга, запасы, расплод, дарослыя пчолы і матэрыял, прыдатны для марфаметрыі. Іншыя прыклады адначасова паказваюць, што старое бортніцтва было нашмат разнастайнейшым, чым можа здавацца па адным рэгіянальным узоры. Каля вусця Ірбе ў Латвіі мора вынесла на бераг прыкладна пяціметровы ствол, верагодна вяза, з пачатай борцю ўсяго каля метра-паўтара над зямлёй; у літоўскай Дзукіі, на невялікіх могілках у вёсцы Рудоцы, стаяла старая сасна з дзвюма борцямі — прыблізна на вышыні паўтара і трох з паловай метраў, а пасля гібелі дрэва ў 2020 годзе яго фрагменты захавалі. Пілясевіч звязваў гэты выпадак з мясцовымі ўяўленнямі пра пчол і прастору памерлых, аднак з аднаго лакальнага прыкладу нельга выводзіць адзіную «сакральную сістэму» для ўсёй Усходняй Еўропы. Значна надзейней бачыць у гэтых знаходках іншае: адна і тая ж тэхналогія борці магла існаваць у розных ландшафтах, на розных вышынях, у розных пародах дрэў і ў розных культурных кантэкстах.

 

11. Рэкі як архіў старога лесу

У старых рэчышчах, поймах, жвіровых кар’ерах і воданасычаных адкладах рэгулярна знаходзяць ствалы дрэў, якія раслі сотні і тысячы гадоў таму. Большасць з іх ніколі не мела дачынення да бортніцтва, але разам яны ўтвараюць своеасаблівы матэрыяльны архіў лясоў, якіх на сучасным ландшафце ўжо няма. Асабліва добра гэта відаць на субфасільных дубах з басейнаў Віслы і Одры: польскія дэндрахранолагі даследавалі сотні такіх ствалоў, супастаўлялі паслядоўнасці іх гадавых кольцаў і будавалі працяглыя храналагічныя шкалы, дзякуючы чаму асобны чорны дуб перастае быць проста «старой драўнінай» і атрымлівае дакладнае месца ў шырэйшай часовай сістэме.

 

Для гісторыі бортніцтва гэта адкрывае дадатковую магчымасць. Калі ў такім ствале захавалася штучная камора, бортны знак, канструкцыйны элемент або іншы след чалавечай працы, да прыроднай храналогіі дрэва далучаецца культурны пласт, і перад намі ўжо не толькі сведка старажытнага лесу, але і матэрыяльны след таго, як чалавек гэтым лесам карыстаўся. Аднак рачны архіў мае важную асаблівасць: ён добра захоўвае, але не абавязкова захоўвае на месцы. Рака мяняе рэчышча, падмывае берагі, вызваляе старыя ствалы, пераносіць іх і зноў хавае ў новых адкладах, таму кропка, дзе морны дуб знайшлі праз стагоддзі, не павінна аўтаматычна лічыцца месцам, дзе ён калісьці рос.

 

Для археалогіі бортніцтва гэта істотнае абмежаванне. Старая борць, вынятая з рачных адкладаў, можа шмат расказаць пра тэхналогію, дрэва і час, але яе сувязь з канкрэтным старажытным ландшафтам яшчэ трэба даказваць асобна. З іншага боку, сама колькасць субфасільнай драўніны прымушае паглядзець на праблему па-новаму: калі рэкі захавалі сотні і тысячы ствалоў старога лесу, то сярод іх тэарэтычна маглі захавацца і дрэвы, з якімі некалі працаваў чалавек. Большасць такіх дубоў, безумоўна, будуць проста дубамі, але пасля Лежайска ўжо зразумела, што ў прынцыпе сярод іх можа апынуцца і бортнае дрэва.

 

Так геалогія рачной даліны нечакана становіцца часткай археалогіі бортніцтва. Але тут узнікае праблема, якой няма ў звычайнай дэндрахраналогіі: каб узяць узор гадавых кольцаў, дастаткова зразумець, што перад намі старая драўніна, а каб убачыць у тым жа ствале борць, трэба спачатку ведаць, як выглядае чалавечая праца пасля таго, як жывое дрэва дзесяцігоддзямі яе хавала. Рака можа зберагчы ствол больш за тысячу гадоў, але яна не пакідае на ім этыкетку «тут была борць», таму наступнае пытанне ўжо не пра тое, колькі такіх дрэў магло захавацца, а пра тое, колькі з іх мы маглі ўжо ўбачыць — і не пазнаць.

 

 

12. Колькі борцей мы ўжо не пазналі?

Пасля Лежайска гэтае пытанне ўзнікае амаль непазбежна. Старыя дубовыя ствалы рэгулярна трапляюцца ў жвіровых кар’ерах, пры земляных работах, у поймах і старых рэчышчах, і хоць пераважная большасць не мае дачынення да бортніцтва, частка такой драўніны трапляе на апрацоўку, паліва або распілоўваецца яшчэ да таго, як нехта паспее ўважліва паглядзець на ўнутраную структуру ствала. Складанасць у тым, што старажытная борць не абавязкова будзе выглядаць як борць: адкрытая рабочая адтуліна, затвор і выразная камора, знаёмыя нам па жывой традыцыі, з цягам часу могуць быць амаль цалкам схаваныя новай драўнінай.

 

Таму пры распілоўцы такая структура можа адкрыцца не як акуратная чалавечая канструкцыя, а проста як незвычайная ўнутраная поласць, якую лёгка прыняць за натуральнае дупло, стары сучок, расколіну або след гнілі. І менавіта тут лежайскі дуб становіцца асабліва карысным параўнальным матэрыялам: ён вучыць глядзець не на адну «сенсацыйную» дэталь, а на сукупнасць прыкмет. Важная форма каморы і логіка мэтанакіраванага выбірання драўніны; яшчэ больш пераканаўчыя канструкцыйныя элементы, якія цяжка растлумачыць натуральным шляхам, — фрагмент затворнай дошкі, папярочка, драўляная ўстаўка або іншая дэталь унутры поласці. Дадаюцца сляды інструмента і характар зарастання старой рабочай адтуліны, калі гадавыя пласты літаральна абрастаюць вакол ранейшага пашкоджання або ўключаюць у сябе элементы старой канструкцыі.

 

Самы рэдкі і найбольш красамоўны матэрыял — рэшткі пчалінага гнязда: воск, соты, пярга або іншая арганіка, звязаная з пчоламі, але чакаць ад кожнай старой борці такой жа захаванасці, як у Лежайску, было б нерэалістычна. У большасці выпадкаў давядзецца працаваць толькі з драўнінай, формай каморы і слядамі чалавечай канструкцыі. Пры гэтым пасля такой знаходкі лёгка трапіць у іншую крайнасць і пачаць бачыць борці ў кожнай незвычайнай пустэчы, хаця старыя дрэвы натуральна ўтвараюць дуплы, расколіны і складаныя зоны гніення, якія часам выглядаюць амаль «штучна».

 

Надзейнасць з’яўляецца тады, калі некалькі незалежных прыкмет падтрымліваюць адна адну: форма каморы адпавядае мэтанакіраванай працы, ёсць сляды інструмента, захаваліся канструкцыйныя элементы, прасочваецца старая рабочая адтуліна і яе зарастанне, а ў лепшым выпадку прысутнічаюць яшчэ і рэшткі воску або сотаў. Таму галоўны ўрок Лежайска парадаксальны, але вельмі практычны: трэба адначасова заўважаць больш і сцвярджаць менш. Мы не ведаем, колькі старажытных бортных дрэў магло прайсці праз пілы або быць расколата да таго, як нехта ўбачыў нешта незвычайнае, і тут няма падстаў для сенсацыйных лічбаў; затое цяпер ёсць наглядны прыклад таго, як бортнае дрэва можа выглядаць пасля працяглага зарастання. Да дэндрахраналогіі, радыёвугляроднага датавання, мікраскопаў і генетычных аналізаў заўсёды існуе яшчэ адзін, самы першы этап: нехта павінен паглядзець на стары ствол і зразумець, што перад ім, магчыма, не проста дэфект драўніны.

 

 

13. А што ў Беларусі?

Пасля Лежайска пытанне натуральна паварочвае да Беларусі — не таму, што недзе пад Прыпяццю абавязкова павінен ляжаць свой «саркафаг», а таму, што тут сустракаюцца дзве неабходныя перадумовы для самой пастаноўкі такога пытання: працяглая традыцыя бортніцтва ў жывых дрэвах і вялікія рачныя ландшафты, дзе старая драўніна пры пэўных умовах можа захоўвацца вельмі доўга. Бортніцтва на беларускіх землях існавала стагоддзямі, а найбольш устойліва жывая традыцыя захавалася на Палессі; гэта важна не толькі як этнаграфічны факт, бо борць была часткай лясной гаспадаркі, бортныя дрэвы мелі гаспадароў, пазначаліся, маглі пераходзіць у спадчыну і доўга заставацца ў карыстанні.

 

Асабліва выразна гэтая сувязь адчуваецца на Убарцкім Палессі, дзе бортніцтва цяжка аддзяліць ад самога ландшафту. У адным з экспедыцыйных запісаў мясцовая жыхарка апісала яго амаль формулаю: «У нас дубоў поўна. Тут балота, а Убарць за сялом — пчолкам кругом есць з чаго збіраць». У гэтых словах побач стаяць усе асноўныя элементы бортнага свету — дрэва, балота, рака, корм для пчол і сама пчала, — але, вядома, яны нічога не даказваюць адносна канкрэтнай археалагічнай знаходкі. Наяўнасць традыцыі і спрыяльных для захавання адкладаў яшчэ не азначае, што ў Беларусі абавязкова існуе старажытны дуб з цэлай каморай, сотамі і пчоламі: лежайскі комплекс стаў магчымы дзякуючы вельмі рэдкаму збегу абставін, калі бортнае дрэва трапіла ў адпаведнае асяроддзе, перажыло там стагоддзі, было вынята і распазнана раней, чым яго знішчылі пры апрацоўцы.

 

Таму для Беларусі карэктней гаварыць не пра чаканую знаходку, а пра магчымасць, якую цяпер мае сэнс улічваць. У гэтым кантэксце паказальная ўжо зробленая праверка: калі пад Гомелем знайшлі стары морны дуб, я звязаўся з людзьмі, якія працавалі з гэтым матэрыялам, і спытаў, ці няма ў ствале слядоў борці — штучнай каморы, драўляных элементаў або іншай незвычайнай унутранай структуры. Нічога падобнага не знайшлося, і для даследавання гэта добры вынік, бо большасць старых дубоў ніколі не былі бортнымі, а адмоўны адказ тут такі ж неабходны, як станоўчы: ёсць сукупнасць прыкмет чалавечай працы — даследуем далей; няма — ствол застаецца проста старым дрэвам.

 

Польская знаходка, аднак, змяніла саму пастаноўку пытання. Раней морны дуб мог цікавіць перадусім як матэрыял для дэндрахраналогіі, старая драўніна або сведка ранейшага ландшафту; цяпер у рэгіёнах з гістарычнай бортнай традыцыяй да гэтага можна дадаць яшчэ адно вузкае пытанне: ці працаваў калісьці з гэтым дрэвам чалавек? Для Беларусі яно асабліва натуральна гучыць у дачыненні да Прыпяці, Дняпра, Сожа, Убарці, старых поймаў, рэчышчаў і забалочаных нізін — не таму, што ўсе гэтыя тэрыторыі трэба ператвараць у зону пошуку «старажытных борцей», а таму, што менавіта тут перакрыжоўваюцца гісторыя старога лесу і гісторыя ляснога пчалярства.

Найбольш важным можа аказацца нават не спецыяльны археалагічны пошук, а момант, калі старая драўніна ўжо трапляе ў рукі чалавека. Геолаг, работнік кар’ера, археолаг, спецыяліст па рэчышчавых работах або майстар, які пілуе морны дуб, можа першым убачыць тое, што звонку ніяк сябе не выдавала. І тут карысней пачынаць не з упэўненага «гэта борць», а з больш дакладнага даследчага пытання: «ці няма тут слядоў чалавечай працы?». Гэта невялікая розніца ў фармулёўцы, але вялікая — у падыходзе.

 

 

14. Борць не была «дрэнным вуллем»

На старажытную борць вельмі лёгка паглядзець вачыма сучаснага рамкавага пчалярства і адразу заўважыць, чаго ў ёй няма: рамак, якія можна выняць і пераставіць, стандартнага корпуса, магчымасці хутка адкрыць любую частку гнязда і непасрэдна кіраваць многімі працэсамі ў сям’і. Калі менавіта ступень чалавечага кантролю зрабіць галоўнай мерай развіцця, атрымаецца простая эвалюцыйная схема: спачатку чалавек карыстаўся натуральным дуплом, потым навучыўся рабіць борці і калоды, а пасля прыйшоў да рамкавага вулля, які дазволіў кантраляваць сям’ю значна дакладней. У такой паслядоўнасці борць сапраўды лёгка назваць ранняй і недасканалай версіяй сучаснага вулля — але праблема ў тым, што гэта параўнанне ацэньвае адну гаспадарчую сістэму паводле крытэрыяў іншай.

 

Борць не стваралася дзеля максімальнага доступу чалавека да кожнай часткі гнязда. Яе задача была іншай: стварыць у жывым дрэве прастору, прыдатную для працяглага жыцця пчалінай сям’і, і ўключыць гэтую прастору ў чалавечую гаспадарку. Гэта не азначала адсутнасці догляду: бортнік выбіраў дрэва і месца для каморы, рабіў саму борць, уладкоўваў яе, рыхтаваў да засялення, назіраў за станам, чысціў і рамантаваў, ахоўваў дрэва і карыстаўся прадуктамі сям’і. За такой працай стаяў складаны комплекс тэхнічных навыкаў і ведаў пра пчалу, дрэва, сезон і лес, таму супрацьпастаўляць «актыўнага сучаснага пчаляра» і «пасіўнага бортніка» было б гэтак жа памылкова, як называць саму борць выпадковым дуплом.

 

Розніца была ў межах чалавечага ўмяшання. У рамкавым вуллі чалавек можа разбіраць гняздо на асобныя элементы, мяняць яго аб’ём і канфігурацыю, перастаўляць рамкі і значна больш непасрэдна ўплываць на жыццё сям’і; у борці большая частка ўнутранай архітэктуры заставалася за самімі пчоламі. Яны самі будавалі соты, размяшчалі расплод і запасы, вызначалі структуру гнязда, а рой мог прыняць падрыхтаваную камору або не прыняць яе. Таму борць трэба адрозніваць і ад натуральнага дупла: натуральная поласць узнікае без чалавечага ўдзелу, а борць з’яўляецца вынікам мэтанакіраванай працы, нават калі далей пчолы будуюць у ёй гняздо без рамак і штучнай вашчыны.

 

Лежайская знаходка асабліва добра паказвае гэтую прамежкавую пазіцыю. Камора мае несумненнае чалавечае паходжанне, пра што сведчаць элементы яе ўладкавання і сама логіка канструкцыі, але жыццё ўнутры не было арганізавана як у сучасным разборным вуллі: соты будавалі самі пчолы, а пасля таго, як чалавечы догляд, відаць, спыніўся, камора яшчэ нейкі час працягвала функцыянаваць як пчалінае жыллё. Таму словы «прымітыўная» або «недасканалая» мала дапамагаюць зразумець борць; дакладней бачыць у ёй інструмент іншай сістэмы гаспадарання, дзе чалавек задаваў частку ўмоў, але не імкнуўся ператварыць усё гняздо ў цалкам разборную і пастаянна даступную канструкцыю. І лежайскі дуб дазваляе ўбачыць гэтую розніцу не па пазнейшым апісанні, а непасрэдна ў матэрыяле ранняга Сярэднявечча: чалавек зрабіў камору, пчолы пабудавалі ў ёй сваё гняздо, а жывое дрэва працягвала змяняць і тое, і другое.

 

 

15. Невядомы бортнік

Пасля ўсіх дат, аналізаў і параўнанняў гэтая гісторыя ўрэшце вяртае нас да чалавека, з якога калісьці пачалася гісторыя гэтай канкрэтнай борці. У дуба ёсць гадавыя кольцы, у каморы — памеры і вышыня, у пчаліных крылаў — геаметрыя, у арганічнага восыпу — таўшчыня; захаваліся соты, пярга, расплод і элементы канструкцыі. І ёсць чалавек, пра якога мы не ведаем амаль нічога: ён не пакінуў імя і не трапіў у вядомы нам дакумент, мы не ведаем, дзе ён жыў, у каго вучыўся і колькі яшчэ дрэў было ў яго гаспадарцы. Пазнейшая бортная традыцыя дапамагае зразумець тэхнічную логіку яго працы, але не дазваляе аднавіць яго вопратку, прылады або словы, і ў гэтым месцы лепш пакінуць невядомае невядомым.

 

Але сама яго прысутнасць у дубе несумненная. Натуральная поласць не патрабуе чалавечага рашэння, а борць патрабуе: некалі чалавек выбраў гэтае дрэва, падняўся да патрэбнага месца, адкрыў ствол і стварыў унутры прастору, якую пасля прынялі пчолы. Сам рух яго рук знік, але вынік застаўся ў матэрыяле — у форме і размяшчэнні каморы, у канструкцыйных элементах і нават у тым, як жывое дрэва пазней зарастала вакол старой працы.

Бортнік рэдка пакідае пасля сябе манумент, бо яго праца па самой сваёй прыродзе схаваная ў лесе — у дрэве, каморы, слядах інструмента, старым бортным знаку, — і большасць такіх слядоў знікае разам з самім дрэвам. З лежайскім дубам адбылося адваротнае: дрэва не сцерла чалавечую працу, а паступова ўключыла яе ў сябе і тым самым дапамагло ёй перажыць чалавека, які яе зрабіў. Магчыма, менавіта таму знаходка дае такое непасрэднае адчуванне сустрэчы з мінулым: не з імем князя, датай бітвы або вялікай гістарычнай падзеяй, а са звычайнай прафесійнай працай чалавека, які вырашаў практычную задачу свайго часу — працаваў з жывым дрэвам і рыхтаваў месца для пчол.

 

Калі вярнуцца да пачатку гісторыі, атрымліваецца, што гэты дуб быў адкрыты двойчы. Першы раз яго адкрыў невядомы бортнік, каб унутры магла пасяліцца пчаліная сям’я; другі раз, праз больш чым тысячу гадоў, ствол адкрыла піла, і перад сучаснымі людзьмі зноў з’явілася прастора, якая ўжо даўно знікла з паверхні дрэва. Паміж гэтымі двума адкрыццямі змясцілася ўсё: пчолы будавалі соты і гадавалі расплод, дуб працягваў расці і дзесяцігоддзямі закрываў старую рану, пазней ствол трапіў у асяроддзе, што дазволіла яму перажыць стагоддзі, а разам з драўнінай захаваліся соты, пярга, пчаліныя рэшткі і маленькія крылы, якія сёння можна вымяраць пад мікраскопам.

 

Таму слова «саркафаг» у канцы гэтай гісторыі гучыць крыху інакш, чым у пачатку. Яно сапраўды нагадвае пра смерць і захаванне, але каштоўнасць знаходкі не ў самой смерці: дзякуючы выключнай захаванасці мы сёння можам значна больш даведацца пра жыццё — пра працу чалавека, рост дрэва, будову пчалінага гнязда і саміх пчол. Ад невядомага бортніка не засталося партрэта, затое засталася зробленая ім прастора, і праз больш чым тысячу гадоў яе ўсё яшчэ можна чытаць.

 

Крыніцы:

1. Bractwo Bartne. «Historia 4 Barci – Barć Sarkofag». 5 снежня 2024 года. Галоўная першакрыніца пра знаходку: канструкцыя борці, дата каля 680 года, захаванае пчалінае гняздо, абставіны адкрыцця і зарастанне дрэва.

 

2. «Historia Czterech Barci». Відэазапіс адкрыцця выставы ў Аўгустове. 28 лістапада 2024 года. Выступленні прадстаўнікоў Bractwo Bartne і даследчыкаў, прысвечаныя чатыром гістарычным борцям, у тым ліку лежайскай.

 

3. Kolasa M. R., Molasy B., Krąpiec M., Górecki A., Tofilski A. «Historia i teraźniejszość: Jakie były i jak żyły pszczoły miodne prawie piętnaście wieków temu». Матэрыялы 62-й навуковай пчалярскай канферэнцыі, Пула́вы, 2025. Асноўны навуковы матэрыял пра старажытную пчаліную сям'ю. 

 

4. Bractwo Bartne. «Muzeum Kultury Bartniczej». Афіцыйная старонка музея, дзе захоўваецца Борць-саркафаг; таксама згадваецца віслінская борць з датай 520 год н. э.

 

5. RMF24. «Sensacyjne odkrycie w Polsce. To może być najstarsza barć na świecie». 2024. Журналісцкі матэрыял з каментарамі Пятра Пілясевіча пра зарастанне каморы, стан гнязда і першапачатковыя даследаванні.

 

6. Harb C., Bleicher N., Guber S., Hildbrand E., Kobert N. «Zürich-Parkhaus Opéra / CH: Erster direkter Nachweis für eine neolithische Bienenbehausung». Archäologisches Korrespondenzblatt, 51(2), 2021, с. 171–186. Пра неалітычнае пчалінае жытло 3176–3153 гадоў да н. э. і знаходку Arbon-Bleiche 3. 

 

7. «Beekeeping from Antiquity Through the Middle Ages». Annual Review of Entomology, 2017. Агляд археалагічных і гістарычных сведчанняў пчалярства, у тым ліку ранніх калодных вулляў з Германіі.

 

8. «Digging into the Genomic Past of Swiss Honey Bees by Whole-Genome Sequencing Museum Specimens». Genome Biology and Evolution, 2020. Даследаванне гістарычных папуляцый Apis mellifera mellifera, у тым ліку музейных асобнікаў з 1879 года.

 

9. Krąpiec M. «Holocene dendrochronological standards for subfossil oaks from the area of Southern Poland». Studia Quaternaria, 18, 2001, с. 47–63. Дэндрахраналогія субфасільных дубоў з басейнаў Віслы і Одры.

 

10. Kalicki T., Krąpiec M. «Problems of dating alluvium using buried subfossil tree trunks: lessons from the ‘black oaks’ of the Vistula Valley, Central Europe». The Holocene, 1995. Асабліва важная праца пра пераадкладанне старых ствалоў ракой і абмежаванні датавання рачных адкладаў.

 

11. Гамзовіч Р. С., Осіпаў І. Д. (складальнікі). «Лясное бортніцтва Беларусі». Мінск: Беларусь, 2022. 72 с. ISBN 978-985-01-1593-5. Асноўныя паняцці, тэхналогія борці і калоды, бортная культура і пераемнасць традыцыі.

 

12. «Лясное бортніцтва Беларусі». Пашпарт элемента нематэрыяльнай культурнай спадчыны. Дакументацыя па гістарычнай, культурнай і тэхналагічнай спадчыне беларускага бортніцтва.